हेल्थ टिभी अनलाइन :  तपाइँ हामी सबैले बिरामी हुँदा कुनै न कुनै समय एन्टिबायोटिक त पक्कै खाएका छौं । अझ सामान्य ज्वरो आउँदा, घाँटी दुख्दा वा खोकी लाग्दा पनि हामी सिधै एन्टिबायोटिक नै खान खोज्छौं ताकी छिटो निको होस् । हाम्रो यही बानीले चिकित्सा क्षेत्रमा ठूलो जनस्वास्थ्य संकट निम्त्याइरहेको छ । त्यसरी खाइने एन्टिबायोटिकको काम के हो ? कुन कुन समस्यामा एन्टिबायोटिकले काम गर्छ ? कति मात्रा खानुपर्छ ?  यदि एन्टिबायोटिक खानै नपर्ने अवस्थामा खाइयो भने त्यसले कस्तो असर गर्छ भन्ने कुराको हामी मध्ये  कतिजनाले हेक्का राखेका छौं त ?

एन्टिबायोटिक कस्तो अवस्थामा प्रयोग हुन्छ ?

एन्टिबायोटिक त्यस्ता औषधि हुन् जसले ब्याक्टेरियाजन्य संक्रमणलाई निको गर्छन । भाइरसबाट हुने संक्रमणमा यसको कुनै भूमिका हुँदैन अझ भनौं भाइरसको संक्रमणमा एन्टिबायोटिकको आवश्यकता पर्दैन । जस्तै रुघा, खोकी, विभिन्न फ्लु। एन्टिबायोटिक औषधि ल्याब परीक्षण गरेर कुन प्रकारको ब्याक्टेरियाले संक्रमण गराएको हो भन्ने पत्ता लगाएर मात्र चिकित्सकको सल्लाहमा खानु पर्छ । यसका साथै यसको डोज चिकित्सकले सिफारिस गरे बमोजिम पूरा गर्नैपर्छ । अलिअलि ठीक भयो भनेर बीचमै छोड्न मिल्दैन् । र अहिले बाँकी रह्यो अर्कोपटक बिरामी हुँदा खाउँला भनर राख्न पनि मिल्दैन् ।

एन्टिबायोटिकको डोज बीचमै छोड्दा के हुन्छ ?

हामी सामान्यतया एन्टिबायोटिक खाइसकेपछि अलि अलि ठिक हुन थाल्यो भने अब ठीक भयो किन खाने भनेर उक्त औषधि खान छोडिदिन्छौं । यो हाम्रो ठूलो गल्ती हो । रोग कम भएको जस्तो देखिए पनि औषधिको डोज किन पूरा गर्नैपर्छ भन्ने कुरा हामी सबैले बुझ्न जरुरी छ । एन्टिबायोटिक खान सुरु गरेपछि शरीरमा रहेका ब्याक्टेरिया निष्क्रिय हुन थाल्छन् र कमजोर बन्दै जान्छन जसले गर्दा बिरामीलाई ठीक भएको जस्तो हुन्छ । तर सबै ब्याक्टेरिया मरिसकेका भने हुँदैनन । यही बेला औषधि खान रोकिदिंदा बाँकी रहेका ब्याक्टेरियाले बलिया भएर फेरि संक्रमण गराउन थाल्छन् । अपुरो उपचारले ब्याक्टेरियालाई अझ बढी बलियो बनाउने बताउँछन् वरिष्ठ क्लिनिकल फर्मासिस्ट डा सतिश देव । उनी भन्छन्, ‘जब एन्टिबायोटिक बीचमै छोडिन्छ तब त्यहाँ भएका ब्याक्टेरियाले सो औषधि चिन्छन र त्यसलाई पचाइदिन्छन त्यसैले त्यही औषधिले अर्को पटक काम नगर्न सक्छ एन्टिबायोटिक भन्दा ब्याक्टेरिया बलिया हुन थाल्छन् । यस्तो अवस्थालाई मेडिकल भाषामा एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्स भनिन्छ । एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सको पछाडिको एउटा मुख्य कारण हो एन्टिबायोटिक औषधिको दुरुपयोग वा बीचमै छोड्नु ।

आफुखुशी औषधि खाँदा र डोज पूरा नगर्दा पहिले खाइसकेको औषधि भन्दा ब्याक्टेरिया बलिया भएर ती एन्टिबायोटिकले कामै नगर्ने अवस्था हुन्छ । ब्याक्टेरियाले उक्त औषधिविरुद्ध प्रतिरोध क्षमता बनाएर बसेका हुन्छन् । यस्तो बेला सामान्य संक्रमणमा समेत उपचार गर्न गाह्रो हुनसक्छ ।

यसैगरी वरिष्ठ माइक्रोबायोलोजिष्ट डा ज्योति आचार्य भन्छिन्, ‘हामीकहाँ अलि अलि रुघा लाग्ने बित्तिकै पसलमा गएर एजिथ्रोमाइसिन जस्तो एन्टिबायोटिक दिनुस भनेर आफै खाने बिरामीहरुको संख्या उल्लेख्य छ । यसबारे जनचेतना बढाउनैपर्छ । उनी भन्छिन् बिरामीहरु चकलेट जसरी एन्टिबायोटिक खाइदिनुहुन्छ । यसको असर जति पछि भयो त्यति देखिन थाल्छ । अब औषधि के दिने भन्ने ठूलो चिन्ताको विषय बनेको छ । उनले थपिन । उनले नेपालमा सिधै आफुखुशी कडा एन्टिबायाटिक खाएर आउने र पछि चिकित्सकले मध्यम खालको एन्टिबायोटिक दिंदा कामै नगर्ने अवस्था बढ्दै गएको भन्दै यो गम्भीर चिन्ताको विषय भएको बताउँछिन् । यसरी आफुखुशी औषधि खाँदा र डोज पूरा नगर्दा पहिले खाइसकेको औषधि भन्दा ब्याक्टेरिया बलिया भएर ती एन्टिबायोटिकले कामै नगर्ने अवस्था हुन्छ । ब्याक्टेरियाले उक्त औषधिविरुद्ध प्रतिरोध क्षमता बनाएर बसेका हुन्छन् । यस्तो बेला सामान्य संक्रमणमा समेत उपचार गर्न गाह्रो हुनसक्छ ।’ यसले बिरामीको रोगलाई जटिल बनाउने मात्र हैन अस्पताल बसाइ पनि लम्ब्याएर सामान्य संक्रमणले पनि बिरामीको मृत्यु हुनसक्ने बताउँछिन् डा आचार्य ।

सबैले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने एन्टिबायोटिकको डोज कुनै कारणबिना तय गरिएको हुँदैन । कसैलाई तीन दिन, पाँच दिन, दुई हप्ता संक्रमणको अवस्था हेरेर यो समय अवधिसम्म खान भनिएको छ भने सो अवधिभर खानैपर्छ चाहे पहिले नै निको किन नहोस् । आफुखुशी बीचमै छोड्दा उपचार प्रक्रियामा गम्भीर समस्या हुन्छ ।

डा आचार्य भन्छिन, ‘सबैले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने एन्टिबायोटिकको डोज कुनै कारणबिना तय गरिएको हुँदैन । कसैलाई तीन दिन, पाँच दिन, दुई हप्ता संक्रमणको अवस्था हेरेर यो समय अवधिसम्म खान भनिएको छ भने सो अवधिभर खानैपर्छ चाहे पहिले नै निको किन नहोस् । आफुखुशी बीचमै छोड्दा उपचार प्रक्रियामा गम्भीर समस्या हुन्छ । स्मरण रहोस, विश्व स्वास्थ्य संगठनले पनि यसरी बीचमै डोज पूरा नगरी गरिएको अधुरो उपचारलाई एन्टीमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सको मुख्य कारणमध्ये एक मानेको छ। नेपालमा सबैभन्दा ठूलो समस्या नै आफूखुशी ओभर द काउन्टर औषधि खाने र भनिएको डोज पूरा नगर्ने रहेको छ ।’

हामीकहाँ अलि अलि रुघा लाग्ने बित्तिकै पसलमा गएर एजिथ्रोमाइसिन जस्तो एन्टिबायोटिक दिनुस भनेर आफै खाने बिरामीहरुको संख्या उल्लेख्य छ ।

नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषदको एक अध्ययन अनुसार नेपालमा २८ प्रतिशत बिरामीले चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सन बिना नै कडा खालको एन्टिबायोटिक खान्छन् भने २२ प्रतिशत बिरामीले एन्टिबायोटिकको डोज पूरा नगरी बीचमै छोड्छन । चिकित्सकको सल्लाहबिना र ल्याब जाँच नगरी आफूखुसी एन्टिबायोटिक खानै नहुने बताउँछन् डा देव । सामान्य रुघा लाग्दा पनि एन्टिबायोटिक खाने हाम्रो बानी हटाउनुपर्छ । आफै जथाभावी खाने अनि निको भयो जस्तो लाग्दा बीचमै छोदिदिंदा यसले प्रतिरोध त बढाउँछ नै ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार नेपालमा सन् २०१९ मा एन्टिमाइक्रोबियल रेसिस्टेन्सका कारण झण्डै ६ हजार बिरामीको ज्यान गएको थियो भने २३ हजार बिरामीमा जटिलता थपिएको थियो । यो क्रम बढ्दो क्रममा रहेको पनि तथ्यांकले देखाउँछ । यही कुरालाई मध्यनजर गर्दै नेपाल सरकारले एएमआरको राष्ट्रिय कार्य योजना समेत बनाएर काम सुरु गरेको छ । एन्टिबायोटिक हाम्रो जीवन बचाउने महत्वपूर्ण जीवनरक्षक औषधि भए पनि यसको सही सदुपयोग गर्न जानिएन भने भविष्यमा औषधिले कामै नगर्ने अवस्था आउन सक्छ भन्ने सबैलाई बुझाउन जरुरी छ ।

यदि हामीले दिइएको डोज पुरा गरेनौं भने के हुन्छ ?

-शरीरमा बाँकी रहेका ब्याक्टेरिया फेरि सक्रिय बन्न थाल्छन् ।
-कम भएका लक्षण फेरि दोहोरिन सक्छन ।
-ब्याक्टेरिया पहिलेको भन्दा बलिया हुन्छन ।
-अर्कोपटक त्यही प्रकारको एन्टिबायोटिकले काम नगर्न सक्छ ।
-कडा खालको एन्टिबायोटिक खानुपर्ने हुन्छ ।
-सामान्य संक्रमणमा पनि जटिलता बढ्न सक्छ ।

त्यसैले एन्टिबायोटिकको सही प्रयोग गर्ने बानी बसालौं । अनावश्यक रुपमा आफुखुशी एन्टिबायोटिकको प्रयोग नगरौं र प्रयोग गर्दा यसको डोज बीचमै छोड्ने काम नगरौं । अहिले हामीसँग भएका एन्टिबायोटिकलाई भविष्यमा पनि प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले पनि यी औषधि सुरक्षित राख्न यसको सही प्रयोग आवश्यक छ । स्मरण रहोस् एउटा एन्टिबायोटिक औषधि बजारमा आउन वर्षौसम्म अध्ययन र अनुसन्धानमा समय लाग्छ ।